Polarisatie, een dreiging voor fragiel comfort

Polarisatie is een kenmerkend onderwerp van deze tijd. Telkens weer komt het aan bod hoe de groeiende polarisatie een bedreiging vormt voor onze samenleving.

Maar wat verstaan ze onder polarisatie? Wat ik vaak zie gebeuren is dit: Ongelijkheid bestaat in de wereld, iemand benoemt dit, en wordt vervolgens beschuldigd van polarisatie in stand houden. Het zijn vaak juist de slachtoffers en gemarginaliseerde groepen die worden beschuldigd van polarisatie, terwijl zij enkel hun perspectief benoemen.

Veel mensen leven hun leven met het privilege om nooit direct in aanraking te komen met de lelijke aspecten van de samenleving. Ze kunnen zichzelf in de waan houden dat homofobie, racisme en andere vormen van discriminatie en onderdrukking problemen uit het verleden zijn omdat ze er niet dagelijks mee worden geconfronteerd. Ze zijn niet alert op discriminerende patronen of daden, omdat ze de wereld vanuit een relatief veilig normatief perspectief kunnen bekijken. 

Maar wanneer een gemarginaliseerd persoon vertelt over de manieren waarop de samenleving oneerlijk is ingedeeld, vormt dit een dreiging voor dat comfort. Plotseling wordt het moeilijker om blind te zijn voor de problematiek in de samenleving en wie deze problematiek veroorzaakt. Plotseling moet je na gaan denken over je eigen rol in dat systeem en dat is nogal eng. Daarom is het een stuk makkelijker om te zeggen dat iemand die dat comfort verstoord, een oproerkraaier is en de polarisatie in de hand speelt. 

Een oproep om polarisatie tegen te gaan, lijkt zelden een oproep om de daadwerkelijke systematiek die voor een ongelijke verdeling in onze samenleving zorgt aan te pakken, en vaker op een oproep om iemand de mond te snoeren. Als we het niet horen, is het er niet. De racistische systematiek binnen onze overheid (toeslagen schandaal, profileren) is niet de oorzaak van polarisatie, het zijn ‘Black Lives Matter’ protesteerders. Het ligt niet bij de grote vervuilende bedrijven, maar bij ‘Extinction Rebellion’. 

Het is niet waardeloos om de polarisatie in onze samenleving te ondervragen, maar al te vaak wordt dit gesprek verbasterd tot de wens om zij die zich tegen onrecht uitspreken te onderdrukken.

“Climate scientists, trans and queer activists, women’s rights, reproductive autonomy, racial justice, protests against police brutality, protests against generational wealth inequality, and protests against the increasing transfer of the public good into the hands of corporations for privatization and exploitation, all of them interlocking, systemic issues. These are, inarguably, disruptions of the status quo, confrontations of deep-rooted complexities that intersect the lives and futures of billions of people. 

And it is that disruption, not the underlying injustices, not the underlying conflicts, that make QAnon anxious, that make QAnon feel like the world has gotten too complex. They don’t want those complexities to exist, and by talking about them you make them exist. It’s a form of magical thought. Talking about police brutality wills police brutality into existence. A disruption of the status quo is seen as a disruption of the natural order.

The problem they see is that no one has made those people shut up.”

- In Search Of A Flat Earth 1:09:12

In deze video doet cultuurcriticus/video essayist Dan Olson een onderzoek naar de diepere ideologische aard van (rechtse) complottheoristen, maar deze uitspraken slaan niet alleen op de meest extremistische groepen. Want ik zie deze ideologische grondslag terug bij vele mensen die zich verzetten tegen termen als “woke”, “links” of de jongere generatie in zijn geheel. De wens om krampachtig vast te houden aan een simpele, onuitgedaagde visie van de wereld. Om zij die problemen erkennen, af te beelden als zij die problemen creëren. 

Deze krampachtige wens naar comfort heeft effect op elk niveau van onze samenleving. De noodzaak om conflict uit de weg te gaan en te minimaliseren zorgt voor stagnatie, zowel in de maatschappij als in persoonlijke kringen. Suze Scholten verbeeldt deze aversie tot conflict, en de gevolgen die dit kan hebben op een relatie, heel mooi in haar strip “Heerlijk Was De Koffie”. In haar strip zien we de gevolgen van een ideologie die draait rond het ontwijken van conflict en de status quo behouden, en wat het effect hiervan is op de familieband. 

De angst om dat wat onder het oppervlak speelt expliciet te maken. Om de enge aspecten ergens te plaatsen waar ze niet langer genegeerd kunnen worden. In een omgeving die zoveel waarde hecht aan het behouden van de vrede, is de barrière om je eigen waarheid te kunnen uiten enorm wanneer deze ingaat tegen de stilzwijgende afspraak om te pretenderen dat er niks aan de hand is. 

Dit conflict mijdende gedrag wordt vanaf het kind zijn al verheerlijkt, een kalm non-confronterend kind is vele malen wenselijker boven het kind dat bereid is om zich te uiten en dus ook het conflict aan te gaan. In haar strip zie ik de diepere gedragspatronen die invloed uitoefenen op hoe we met de samenleving omgaan, en hiermee ook de invloed die ze op anderen hebben.

De polarisatie in onze samenleving is niet een product van discussies die worden gevoerd, het is een tastbare realiteit waar discussies uit voortvloeien. Onze wereld wordt gedicteerd door systemen die door de mens zijn gevormd en in stand worden gehouden. Deze systemen privilegiëren bepaalde bevolkingsgroepen ten koste van anderen, en zij die hier baat bij hebben zijn degenen die deze systematiek in stand houden. 

De luxe van degene voor wie het systeem werkt, is dat ze nooit hoeven na te denken over hoe dat systeem in  hun voordeel is. Deze staat van passiviteit draagt bij aan het probleem dat degene die het systeem actief in stand houden in staat stelt om dit te doen. In dit systeem kan passiviteit alleen plaatsvinden vanuit een positie van privilege. In passiviteit dragen we uit dat we wel tevreden zijn met hoe de zaken lopen. We hoeven ons niet bezig te houden met de staat van de wereld. Vaak wordt dit gezien als een a-politiek statement, maar in dit leven zijn er maar weinig dingen a-politiek. Direct of indirect uitspreken dat anderen zich niet druk moeten maken over het systeem of afkeuren dat ze zich inzetten voor verandering, door middel van protesten of andere uitingen van ontevredenheid, is van zichzelf uiteraard een politiek statement, maar een statement met de luxe dat het niet verdedigd hoeft te worden.

Met dit op oog vind ik het ook moeilijk om mij te vinden in de oproep van het gematigde midden om met elkaar in gesprek te gaan en van elkaar te leren. Te vaak komt het voor dat wanneer ik dit probeer, het blijkt dat de andere zijde lang niet zo goed heeft nagedacht over de achterliggende ideologie van de eigen standpunten. Of dat we een fundamenteel ander beeld hebben op moraliteit waardoor een verzoening van onze idealen onmogelijk lijkt.