Educatie en Revolutie, Vrienden of Vijanden?

 Een vriendin vroeg mij laatst; “River, wat zou je doen als de kinderen bij jou op school in opstand komen?” Verward vroeg ik haar wat ze daarmee bedoelde. Het scenario dat ik mij moest voorstellen ging als volgt. Op een dag realiseren de kinderen van de school zich dat ze met veel meer zijn en eigenlijk alle macht in handen hebben om controle te nemen over de school. De kinderen komen tezamen, verwijderen alle volwassenen, behalve mij, uit het gebouw en houden mij gegijzeld. Voor welk doeleinde ze dit deden was onduidelijk en werd uiteindelijk geïnterpreteerd als het verlangen van de kinderen om hun eigen capaciteiten te ontdekken. Zonder een heldere motivatie of plan was het een beetje moeilijk om in te beelden hoe ik met de situatie om zou gaan. Wat wel duidelijk werd gemaakt was dat het geen aanval op mij was, ik was niet in gevaar in dit scenario. 

Greep uit schetsboek, River Roest, 2020

Het hele ding werd een beetje afgebeeld als een Lord of the Flies-achtig scenario, het boek van William Golding, waarin een groep kinderen vast komt te zitten op een verlaten eiland en al snel vervalt in barbarisme. Ik probeerde uit te leggen dat dit overduidelijk niet een vergelijkbaar scenario is. Dat kinderen in een vertrouwde omgeving niet hetzelfde af zullen takelen als kinderen die moeten vechten voor hun overleven. De kinderen zitten niet opgesloten in de school zonder levensmiddelen. Het is de school waar ze elke dag naartoe gaan, waar er elektriciteit en stromend water is. De vergelijking met Lord of the Flies wordt al snel gemaakt wanneer het om discussies over de menselijke natuur gaat, en ik vind het belangrijk om deze vergelijkingen te ontkrachten wanneer deze niet gepast zijn. Want ik geloof er doorgaans in dat de mens een sociaal behulpzaam wezen is, en dat de maatschappij en haar uitgesproken-, en stilzwijgende regels hierin voor de corruptie zorgen. Tenminste, dat is zo wanneer er genoeg levensmiddelen aanwezig zijn. In tijden van schaarste kan de mens gereduceerd worden tot een wezen dat overleven belangrijker acht dan sociale cohesie. Met dat in het oog geloof ik ook dat we in een tijdperk leven waarin schaarste een keuze is van mensen met macht, en in dit geval zouden de kinderen zelf macht hebben over hun levensmiddelen, en hun vermogen om uit deze situatie te stappen.

Maar goed, om even terug te gaan naar ons scenario, ik zit in de school, de deuren zijn gebarricadeerd, de leerlingen hebben de macht en ik ben een gijzelaar in hun revolutie. Hoe zou ik mij daarbij voelen? Ik kon mij in dit scenario eigenlijk alleen maar inbeelden dat ik in de eerste plaats erg trots zou zijn op wat ze hebben bereikt. Dat ze bewust zijn geworden van hun macht als de onderdrukte klasse binnen het systeem waar ze zich in bevinden, en hoe die macht grotendeels psychologisch is, want fysiek zijn zij inderdaad de meerderheid. Net zoals dat er meer arbeiders dan CEO’s en bestuursleden zijn. In de tweede plaats zou ik geamuseerd zijn door hun gebrek aan een plan. Dat ze hun eigen kracht hebben ontdekt, maar niks hebben voorbereid om deze voor in te zetten. Desalniettemin zou ik proberen om er een leermoment van te maken. Om ze te vertellen dat ze deze macht waarschijnlijk hun hele leven zullen hebben en dat ze moeten onthouden wat ze gedaan kunnen krijgen als ze solidair samen staan. Ik zou ze proberen te leren dat wanneer je zo’n actie uitvoert, je helder in beeld moet hebben waarom je dat doet, en wat je wilt zien veranderen.

Het zou mij in ieder geval met hoop en vreugde vullen om zo’n revolutie mee te kunnen maken. Om te zien dat de volgende generatie een bewustheid ontwikkelt van de macht die ze hebben over de systematiek die macht over hen tracht te hebben. Dat het systeem enkel functioneert wanneer ze kiezen om ermee in te stemmen.

In mijn leven, en ook in de ervaring van veel anderen die ik heb gesproken, heb ik gemerkt dat volwassenen proberen om de revolutionaire neiging van de jeugd al snel neigen te onderdrukken. In deze context probeer ik met revolutionaire neigingen elk gedachtegoed dat zich losbreekt van de manier waarop je ‘zou moeten leven en naar streven’ volgens een kapitalistisch of conservatief gedachtegoed. Denk hierbij aan ouders die hun kinderen vertellen dat ze wel meer rechts zullen worden wanneer ze ouder worden, of dat ze wel over een echte baan na moeten denken wanneer ze dromen over een onconventioneel toekomstpad, zoals bijvoorbeeld de wens om een kunstenaar te worden. Dit is niet een tekortkoming, maar een functie van het kapitalistisch systeem. Een van de taken van educatie, onder een kapitalistisch systeem is om kinderen te leren wat wel en niet realistisch is, en hiermee ze al vroeg in te perken in dat wat ze mogelijk achten van zichzelf. Ze worden geleerd over de waarde van gehoorzaamheid en discipline. Ze worden beloond wanneer ze gehoorzamen en gestraft wanneer ze bevragen. 

Op deze manier is onderdrukking door middel van geweld niet langer nodig omdat er volwassenen worden gecreëerd die niet eens kunnen fantaseren over een systeem buiten kapitalisme omdat ze van jonge leeftijd al worden beperkt in hun vermogen om te dromen voorbij dat waarvan ze worden verteld dat ze er over mogen dromen. Helaas ben ik nog niet in de gelegenheid geweest om Mark Fischers Capitalist Realism te lezen anders had ik daar vast een mooie verwijzing naar kunnen maken.

Maar gelukkig worden dit soort ideeen ook aangekaart in andere boeken. In zijn boek, The Wretched of the Earth, schreef Frantz Fanon het volgende over educatie onder kapitalisme:

“In capitalist societies the educational system, whether lay or clerical, te structure of moral reflexes handed down from father to son, the exemplary honesty of workers who are given medals after fifty years of good and loyal service, and the affection which springs from harmonious relations and good behaviour - all these aesthetic expressions of respect for the established order serve to create around the exploited person an atmosphere of submission and of inhibition which lightens the task of policing considerably.”

- Fanón, F. (2000). Concerning Violence. In The Wretched of the Earth (p. 29).

Fanon was een psychotherapeut die zich later inzette om de effecten van het imperialisme, het kolonialisme, en het kapitalisme op de collectieve geest van de gekoloniseerden aan het licht te brengen. Zo zag hij dat de onderdrukking van het kapitalisme in het westen werd vermomd en verduisterd om zo te zorgen voor een hoger niveau van gehoorzaamheid, maar in de koloniën, waar de onderdrukte beroofd waren van hun menselijkheid, was de relatie tussen de onderdrukker en de onderdrukten glashelder.

“This world is divided into compartments, this world cut in two is inhabited by two different species. The originality of the colonial context is that economic reality, inequality and the immense difference of ways of life never come to mask the human realities.”

In de koloniale context worden de onderdrukten fundamenteel gezien als minder dan menselijk, en hierdoor verdwijnt de noodzaak om de onderdrukking te vermommen, aangezien deze als niets minder dan natuurlijk wordt gezien. Maar binnen een kapitalistisch systeem zijn we al veel verder ingegraven in onze eigen onderdrukking. Geweld hoeft steeds minder toegepast te worden, doordat we elkaar al zijn gaan inperken in onze ambities en dromen.

Zo spreekt ook de Franse filosoof Michel Foucault veel over de machinaties van macht, en de manieren waarop macht zichzelf onzichtbaar maakt.

“How do the powerful secure compliance? Plainly, he conceived power broadly, seeking to uncover its least evident least perceptible forms. Power [...] is tolerable  only on condition that it masks a substantial part of itself. Its success is proportional to its ability to hide its own mechanisms. (Foucault, 1980c[1976]: 86)” 

-Power: a radical view pg. 90, Steven Lukes, 2005 (second edition, oorspronkelijk uit 1974) 

De westerse mens acht zichzelf doorgaans geëmancipeerd, levend in een liberale samenleving is deze niet langer gestuurd door de wil van een monarch of een dictator, maar is deze een zelfstandig individu die eigen keuzes maakt. Niet langer wordt de wil van de machthebbende klasse met een ijzeren vuist gehandhaafd. Deze wordt in een beschaafde samenleving ingefluisterd om de illusie van eigen keuze te behouden. Maar deze illusie komt al snel te vervallen, wanneer er buiten de acceptabele perken wordt getreden.

“The idea [...] is simply this: that if power is to be effective, those subject to it must be rendered susceptible to its effects. Repression is ‘negative’, presumably, in saying ‘no’: it prohibits and constrains, setting limits to what agents do and might desire. ‘Production’ is ‘positive’: power in this sense ‘traverses and produces things, it induces pleasure, forms of knowledge, produces discourse’ (Foucault 1980a: 119). More specifically, it produces ‘subjects’, forging their character and ‘normalizing them,’ rendering them capable of and willing to adhere to norms of sanity, health, sexuality and other forms of propriety”

-Power: a radical view pg. 91, Steven Lukes, 2005 (second edition, oorspronkelijk uit 1974)

Als een educator probeer ik mij bewust te zijn van de onderdrukkende rol die het onderwijs speelt onder het kapitalisme. Ik probeer elementen van het socialisme en anarchisme toe te passen in de manier waarop ik het lesgeven benader. Ik probeer te erkennen dat in de relatie tussen het educatiesysteem en de leerlingen, de leerling hierin functioneert als de onderdrukte klasse. De leerling heeft minder sociale macht dan het systeem waarbinnen ze worden geforceerd om te functioneren. Hierbij hebben we het niet over de individuele docent. Hoewel een docent een mondstuk kan zijn van een systeem van onderdrukking, is het vaker het geval dat de docent op diens eigen manier ook onderdrukt wordt door een educatie systeem waar ze weinig macht over kunnen uitoefenen.

Toch is het belangrijk voor de docent om diens eigen rol binnen dit systeem te begrijpen, en deze te ontmantelen waar deze daar de mogelijkheid toe ziet. Zo probeer ik de hiërarchische structuur die inherent is aan de relatie tussen student en docent, zo veel mogelijk in te perken en de leerling te behandelen als een gelijke. De leerling staat niet in dienst van mij, maar ik in dienst van de leerling. Het is niet hun taak om te gehoorzamen, het is mijn taak om ze te overtuigen van de waarde van dat wat ik ze bij probeer te brengen. De vanzelfsprekende autoriteit die sommige docenten over hun leerlingen willen hebben, zie ik als een tekortkoming van de docent. Een gebrek aan capaciteit om het vertrouwen in diens eigen stof over te brengen. Als ik een les geef, weet ik waarom deze waardevol is, en hoef ik niet terug te vallen op zinnen als: “Omdat ik de docent ben en je moet luisteren.”

Dat wil niet zeggen dat er geen respect getoond hoeft te worden naar mij wanneer ik voor de klas sta, maar dit respect moet geen product zijn van mijn geïmpliceerde autoriteit over de klas, maar een doorvoering van het respect dat ze naar elk ander persoon in die klas zouden moeten tonen. Het gaat hier niet om de arbitraire esthetiek van respect, zoals het afzetten van een pet, of een docent aanspreken met “meneer”, maar om een dieper, menselijk respect. Dat we naar elkaar luisteren wanneer we praten, dat we elkaar niet beoordelen op diens uiterlijk en andere belangrijke universele zaken.

Ik geloof dat de functie van educatie is om de kennis die ik collectief heb vergaard weer door te geven aan een volgende generatie, die mij daardoor kan overstijgen en mij hierdoor ook weer nieuwe dingen kan leren. Ik ben niet geïnteresseerd in educatie als een middel om werkers te genereren voor kapitaal, en daarmee ook niet in het praktische rendement van educatie. De rol van educatie is om iemand te laten zien dat de leerling in staat is om de grenzen die deze voor zichzelf had gesteld te overstijgen en verleggen. Dit is de waarde die ik heb gevonden in mijn eigen educatie, en ook de waarde die ik graag door wil geven.

De rol van educatie is niet om mensen voor te bereiden op de manier waarop ze moeten conformeren aan de realiteit, maar om ze de middelen te geven om de realiteit te verleggen en opnieuw vorm te geven.