Het belang van "media literacy"

Ik zie de laatste tijd steeds meer discours online over “media literacy” of mediageletterdheid zoals we dat in het Nederlands zouden noemen. Mediageletterdheid kan een aantal dingen betekenen, maar wordt vaak gebruikt als aanduiding van iemands capaciteit om de inhoudelijke boodschap van media te gebruiken. De toeschouwers vermogen om thematiek, boodschap, context, en meer te ontleden en analyseren. Hierbij gaat het er vaak niet om dat de toeschouwer elk stuk media exact moet interpreteren zoals de maker het had bedoeld, maar dat een stuk media in ieder geval niet exact het tegenovergestelde wordt geïnterpreteerd als de oorspronkelijke intentie.

Grote voorbeelden van dit discours zien we in, wat informeel de “man-o-shere” wordt genoemd. Een losbandige collectie contentmakers, forums en influencers die zich bezighouden met het ideaalbeeld van mannelijkheid definiëren en dit te verdedigen tegen kritiek die een bedreiging vormt voor dat ideaalbeeld. Dit bedraagt ook een vijandige en/of gewelddadige reactie tegenover mensen die zich losbreken van dit beeld.

Binnen deze groep zijn er vele splintergroepen die soms tegenstrijdige idealen hebben. Zo zijn er alfa’s, sigma's, incels, pick-up artists, en nog veel meer niche groeperingen, elk met nog meer niche subgroepen.

Deze groep wordt gekenmerkt door een fragiel ideaalbeeld met extreem rigide eisen van mannelijkheid. Sommige van deze groepen creëren een ideaalbeeld om zelf binnen dat beeld te kunnen vallen, en andere houden rigide ideeën aan, ook als deze er voor zorgen dat ze op zichzelf neerkijken als een gefaalde man. In de creatie van deze ideaalbeelden wordt er vaak gebruikgemaakt van mannelijke figuren uit fictie die een soort voorbeeldfunctie dienen. Dit is een van de plekken waar het moderne discours over mediageletterdheid zichtbaar werd in de mainstream.

Denk hierbij aan figuren als Patrick Bateman uit American Psycho, Gordon Gecko uit The Wolf of Wall Street, Thomas Shelby in peaky blinders en nog veel meer. Welke exacte figuren gebruikt worden verschilt per subgenre van de man-o-sphere, maar wat ze doorgaans gemeen hebben, is een misinterpretatie van het bronmateriaal waar ze vandaan komen. Hierbij worden, soms pijnlijk duidelijke, negatieve elementen van het karakter genegeerd om zo een ideaalbeeld te creëren dat direct ingaat tegen de oorspronkelijke boodschap. Zo wordt Patrick Bateman vaak aangehaald als een ideaalbeeld van mannelijkheid, waar de oorspronkelijke intentie was om te laten zien hoe hol dit kapitalistische ideaalbeeld van mannelijk succes eigenlijk is. Bateman is constant onzeker. Zijn elke gedachte wordt gevuld met oppervlakkige analyses van de mensen om zich heen en hoe ze zich kleden, een manier van denken die hem geobsedeerd maakt met zijn eigen presentatie. 

Hij dreigt elk moment in huilen uit te barsten als hij zijn zin niet krijgt en is al met al een fragiele facade zonder inhoud. Daarnaast is hij racistisch, seksistisch, queerfobisch en een sadistische seriemoordenaar. Als iemand je dus zegt dat Bateman zijn grote voorbeeld is, zou ik dus maar een sprintje trekken.

De gemiddelde persoon die Bateman verheerlijkt zal al deze aspecten niet meenemen in het ideaalbeeld dat hij voor ze representeert. Hij is ultiem gedisciplineerd, onderhoudt zichzelf, is een scherpe zakenman en heeft veel trots in zijn uiterlijk. Hij sport veel om zijn lichaam in optimale conditie te houden (in ieder geval voor zover dit zichtbaar is, aangezien hij ook constant drugs doet, over zijn nek gaat en uit zijn neus bloed.) Ze zullen zeggen dat ze zich op deze zogenaamde positieve aspecten van het karakter focussen en de rest wegdenken (hoewel de echt toegewijde “sigma’s” zijn acties soms ook goedpraten of goedkeuren.)

Ze nemen het positieve en laten het negatieve naast zich liggen om zo een ideaal te creëren, en dat is waar mediageletterdheid er bij komt kijken. Als je iemand bent met een beetje mediageletterdheid zal je wel in kunnen zien dat deze “positieve” aspecten niet los te maken zijn van de negatieve. Het hele punt van een verhaal als American Psycho is het blootleggen van de destructieve effecten van een levensstijl als die van Bateman, door gebruik te maken van hyperbool. Natuurlijk is niet elke Wall Street handelaar een sociopatische moordenaar, maar het toont aan wat deze manier van denken en kijken naar de wereld doet met de ziel van een mens. Hoe er naar anderen wordt gekeken om diens eigen plezier en gevoel van superioriteit te faciliteren. De materialistische kijk op succes die mensen reduceert naar de prijs van hun kledij. 

Het willen verheerlijken van een karakter als Bateman, zonder daarbij de negatieve implicaties hiervan te willen erkennen is als jezelf in brand willen steken omdat het er cool uitziet maar vervolgens geen derdegraads brandwonden op willen lopen. Gevolg losmaken van oorzaak.

Gesprekken over mediageletterdheid worden al wel langer gevoerd dan sinds stoere jongens op het internet Patrick Bateman profielfoto’s gingen gebruiken, maar het concept kwam voornamelijk aan bod bij film- en kunststudenten die hun zoveelste Stanley Kubrick of Lars von Trier film moesten ontleden voor hun docent.

Hierdoor kan het concept ‘mediageletterdheid’ soms een elitair karakter krijgen. Alsof je niet van een film mag genieten zonder eerst een filmstudie te hebben gedaan zodat je het wel “echt kan begrijpen.” Dit intellectuele elitisme is niet geheel onwaar, er bestaan zat kringen van mensen die op allerlei manieren irritant doen over de media die mensen consumeren. Maar dat maakt het idee van nadenken over de media die je consumeert niet verkeerd. Ja soms is het lekker om gewoon hersenloos iets te consumeren, ook ik geniet van mijn reality tv slop van tijd tot tijd, maar dat betekent niet dat er niets in zit.

Het gaat er niet om dat je elk stuk media “correct” weet te interpreteren, of al die diepgaande thematiek foutloos kan ontrafelen, maar om een bereidheid om te geloven dat er meer in een stuk media zit dan de bovenste laag. Dat alle kleine onderdelen samen iets betekenen en bijdragen aan een boodschap. Dit kan soms vijandigheid oproepen. Er zijn veel mensen die graag zonder na te denken willen consumeren, en een suggestie van diepgang ervaren als een aanval op hun kijkgedrag. Er zijn zat mensen die op verschillende niveaus kunnen engageren met media, soms zijn ze volledig ingesteld om elk aspect van de media te absorberen, en soms hebben ze iets in de achtergrond aan staan terwijl ze koken. Beide zijn valide. Maar soms is er een drang om de diepgang te ontkennen. Dat analytisch omgaan met media een soort pretentieuze oefening is in diens eigen superioriteit tonen. Er wordt dan een poging gedaan om analyse de monddood te maken met gespreks dodende stellingen als “Het is maar een film, waar doe je zo moeilijk over.” en andere non-standpunten, bedoeld om het nadenken zelf als iets belachelijks af te beelden.

Ik mijn ogen zijn dit soort statement geboren uit een bepaalde onzekerheid. “Ik wil de diepgang van media niet onder ogen komen, want dan kan ik er niet meer achteloos van genieten, dus ik wil niet dat de diepgang in media erkent wordt.” ik hou van mijn reality slop, en vaak ben ik het gewoon hersenloos aan het luisteren als achtergrond geluid, maar dat betekent niet dat deze programma's niet ook kunnen functioneren als een reflectie van de samenleving waarin ze zijn geproduceerd. 

Media analyse gaat niet alleen over de boodschap van een stuk media begrijpen, maar ook over een grip krijgen op de manier waarop media ons manipuleert. Veel media draait om manipulatie. Een film poogt om je dingen te laten geloven die niet waar zijn. Een acteur probeert je te laten geloven dat ze een heel ander persoon zijn. Iemand waarvan je moet geloven dat ze echt zijn, dat de emoties die ze vertonen echt zijn, en dat de situaties waar ze zich in bevinden iets zijn waar je om zou moeten geven. Filmmakers maken allerlei keuzes om bepaalde gevoelens in je op te wekken en om je mee te laten leven. Natuurlijk is dit een helder gegeven. We weten allemaal dat filmmakers dit doen en wanneer we een film kijken geven we impliciet toestemming om ons op deze manier te laten misleiden. Maar deze manipulatie stopt niet bij entertainers.

De manier waarop we de wereld ervaren wordt voor een enorm deel beïnvloed door de media om ons heen. Media is uiteindelijk het vertellen van verhalen, fictief en non-fictief. En net zoals de voorgenoemde filmmakers, maken alle makers van media keuzes die invloed hebben op de manier waarop je de media zal ervaren. Tenzij je een archief van ononderbroken livebeelden aan het bekijken bent, wordt je blik altijd gestuurd door de keuzes van een ander. Er zijn vormen van media die we doorgaans zien als objectief en waarheidsgetrouw. Denk hierbij aan documentaires en historische teksten. Het woord “documentaire” heeft een inherent waarheidsgetrouw karakter, waardoor ze soms een autoriteit uitdragen die ze bij diepere analyse niet verdienen.

Zo ook hebben historische teksten vaak een bepaalde autoriteit omdat het een directe verbintenis met het verleden vormt. En natuurlijk is dit niet geheel onterecht. Het hoeft vast niet gezegd te worden dat deze teksten bij hebben gedragen aan het vormen van een beeld van de geschiedenis en de voortgang van de mensheid in zijn geheel. Maar dat betekent niet dat er niet een hoop wordt verbloemd.

Ik wil niet verzeild raken in bepaalde teksten aanwijzen als onwaar, daar zijn veel slimmere historici veel beter mee bezig dan ik. Maar wat ik wel duidelijk wil maken is dat ons vermogen om kritisch na te denken over de narratieven die aan ons gepresenteerd worden, een diepere implicatie heeft dan het einde van Fight Club niet begrijpen. Onze blik op de wereld wordt gestuurd door deze narratieven. Wat we als waarheden beschouwen over ons heden en ons verleden wordt hierdoor beïnvloed. Het is bijvoorbeeld een populair idee dat transgender mensen en non-binaire mensen een moderne opkomst zijn en dat een bepaalde “woke” ideologie deze mensen hersenspoelt, terwijl dit simpelweg niet het geval is. Er zijn in het verleden zat mensen geweest die buiten de conservatieve interpretatie van gender hebben gevallen. Allerlei verschillende culturen hebben hun eigen gebruiken en interpretaties van gender die zich losbreken van het binaire idee.

Onze geschiedenis is meermaals gemanipuleerd om dit soort kennis af te kappen en deze aspecten van de samenleving als een “nieuwe dreiging” af te beelden voor het coherente conservatieve wereldbeeld waarbij de gevestigde orde wordt verstoord door een vorm van moderne perversie. Dit is deel van het eeuwenoude conflict tussen conservatisme en progressivisme waar ik het wel vaker over heb gehad. De noodzaak van de machthebbende klasse om weerstand te bieden tegen elke maatschappelijke verandering die een bedreiging zou kunnen vormen voor hun machtspositie binnen de samenleving. Het inperken van ideeën die de wereld afbeelden als iets dat de mogelijkheid heeft om buiten het dominante culturele beeld te treden.

Denk hierbij aan Hitler en de nazi’s die in 1933, als een van hun eerste handeling nadat Hitler kanselier werdt, het instituut voor seksologie en genderonderzoek vernietigde om zo queer geschiedenis te kunnen wissen, in dienst van hun narratief. Dit is nog een relatief recent evenement, maar het is niet moeilijk in te beelden dat dit soort handelingen vaker hebben plaatsgevonden in de geschiedenis. Zolang er een gevestigde orde is, is er een groep die er baat bij heeft om het narratief zo te sturen dat deze gevestigde orde rechtvaardig lijkt in de dingen die deze doet.

Onze geschiedenis is constant gewist en heropgebouwd door de vele eeuwen sinds het begin van de geregistreerde geschiedenis. Telkens weer zijn er groepen geweest die een narratief hebben proberen te scheppen waardoor ze eeuwen later onze blik op de geschiedenis. Dit is gebeurd vanuit manipulatie, maar ook vanuit een poging om de gaten in te vullen van een incompleet narratief. Informatie is gebouwd op valse aannames waar hele wetenschappen uit voort zijn gekomen. Een kritische blik op de narratieven die onze visie vormen zorgt ervoor dat we een betere grip kunnen krijgen op hoe we de wereld zien.

Deze kritische blik kan vermoeiend zijn, en hoeft ook niet constant gebruikt te worden, maar maak niet de fout om een vijandige relatie op te bouwen met deze blik. Het is wat je beschermt tegen manipulatoren en uitbuiters. Als een verhaal te mooi klinkt om waar te zijn, is er een grote kans dat iemand het heeft gevormd om aantrekkelijk te klinken. Complotdenkers, financiële goeroes, marketeers, contrapeneurs, en andere ongure figuren die uit zijn op je geld, aandacht en invloed hebben er allemaal baat bij dat je niet in staat bent om de gaten in een narratief in te zien. Dat je ze gelooft, en niet te veel nadenkt over de elementen die niet lekker in het plaatje passen.