Gedrag en intentie: een fragiele relatie

“Ik ben niet racistisch… MAAR” 

“Ik ben niet homofobisch… MAAR”

Je hebt het vast weleens gehoord, mensen die zichzelf niet als een bepaalde sociaal onwenselijke categorie zien, maar dan wel de retoriek van die groep uitspugen. Dit zien we vaak wanneer iemand begrijpt dat het doorgaans niet sociaal acceptabel is om deel uit te maken van bepaalde haat bewegingen, maar niet echt begrijpt wat het gedachtegoed van die groepen inhoudt en waarom het slecht is. 

Dit zien we ook in gevallen waarbij het niet om een specifieke groep gaat maar meer om algemeen onwenselijk gedrag. 

“Ja maar zo bedoelde ik het toch niet.”

“Ja maar ik had daar echt geen slechte intenties mee.”

Dit zie ik als een fenomeen waarbij we gedrag en identiteit niet kunnen scheiden, waardoor er een alles of niet scenario ontstaat. Bijvoorbeeld; je bent racistisch, of je bent niet racistisch. Deze manier van denken zorgt voor veel discomfort wanneer iemand een gesprek probeert te voeren over de negatieve consequenties van iemands acties of gedrag. Aan de ene kant stelt deze manier van denken dat als je je schuldig maakt aan onbewuste vooroordelen of verouderde uitspraken, dat dit aanduidt dat haat een deel van je identiteit is. Aan de andere kant functioneert deze manier van denken als een vrijbrief van zelfreflectie.

“Ik ben niet racistisch, dus niets dat ik zeg of doe is racistisch.”

Beide benaderingen zorgen ervoor dat een zinvol gesprek over iemands gedrag erg moeilijk te voeren is. De manier waarop we naar de wereld kijken is erg complex en wordt door allerlei bronnen beïnvloed. We discriminatie en rascisme vaak te zien als iets waar je actief energie in steekt. Je voelt een afkeer, een angst of een haat naar een bepaalde groep en daar handel je naar. Voor vele jaren was dit ook sterk aanwezig in de samenleving, en hoewel dit nog steeds veel speelt in de samenleving, is het niet meer zo openlijk cultureel acceptabel.

De schade die we bij anderen aanrichten is nu veel vaker een onbewust iets. Het ligt niet zozeer meer in de dingen die we bewust doen, maar in de zaken die we normaliseren. We zeggen onbewust allerlei dingen die anderen pijn kunnen doen, of die achterhaalde wereldbeelden verspreiden.

En ik snap het, het is altijd eng om bewust gemaakt te worden van de schade die je bij een ander hebt aangericht. Als iemand die veel grappen maakt en daarmee soms ook een beetje de grenzen uit het oog verliest, is het me wel vaker voorgekomen dat iemand aangeeft dat ze dat niet fijn vonden. En vaak heb ik het dan ook helemaal niet bedoeld om iemand te kwetsen, maar dat neemt niet weg dat ik dat wel heb gedaan.

Ook voor mij is het dan vaak mijn eerste instinct om in de verdediging te willen gaan, maar over de jaren heb ik beter geleerd om gewoon te luisteren en mij te verontschuldigen voor de onbedoelde schade die ik heb aangericht. Ik ben blij dat ik voor sommige mensen in ieder geval veilig genoeg overkom dat ze het aan durven te geven als ik ze heb gekwetst. Wanneer ik in die positie ben vind ik dat soms heel moeilijk om te doen. Het kan enorm moeilijk zijn om aan te geven dat je ergens mee zit en daarmee een conflict te openen (hoe mild dan ook) in plaats van het gewoon te laten gaan en overkomen als iemand die makkelijk is en met de stroom meegaat.

Ik heb nog veel te groeien op dit vlak, en het blijft altijd eng om te horen dat je een ander pijn hebt gedaan zonder dat je het door hebt gehad, maar ik merk dat een aantal kleine verschuivingen in perspectief al heel veel kunnen helpen.

In plaats van “Dat was niet mijn intentie, dus jij begrijpt mij verkeerd.” of een soortgelijke gedachte die de schuld verschuift, probeer ik meer te denken als “Dat was niet mijn intentie, dus mijn gedrag reflecteert mijn intenties niet.” In mijn ervaring helpt deze manier van denken om situaties te de-escaleren, en om mijn gedrag en acties beter bij te sturen naar de intenties die ik graag wil uitdragen. Dat mijn intenties niet slecht waren, maar mijn handelingen of gedrag wel, zijn twee realiteiten die samen kunnen bestaan. Ik denk niet dat de meeste mensen er actief op uit zijn om anderen pijn te doen, maar dat ze simpelweg blind zijn, of ervoor kiezen om blind te blijven voor de pijn die ze veroorzaken. Het eerste is een menselijk falen waar we soms aan herinnerd moeten worden om te kunnen groeien en leren. Het tweede is een moreel falen waarbij je een besluit neemt om de stem van de mensen die je pijn doet weg te nemen in de naam van je eigen comfort. 

Je ziet mensen vaak klagen over hoe gevoelig mensen zijn over hun voornaamwoorden, of andere uitspraken, en dat ze zo bang zijn om iets verkeerds te zeggen waardoor ze “gecancelled” gaan worden. Maar wanneer je er echt open voor staat om gecorrigeerd te worden in iets, zal je merken dat het allemaal wel meevalt. Maar wanneer je compleet afgesloten bent voor de mogelijkheid dat je gedrag of acties schadelijk zijn, dan zal je ook veel weerstand ervaren, omdat je dan vaak krampachtig op zoek gaat naar een reden waarom het niet jouw schuld is dat iemand anders zich slecht voelt.

Daarmee komen we bij neo-liberaal gedachtegoed dat we bij allerlei bewegingen terug zien. Het idee dat iedereen verantwoordelijk is voor zichzelf. Dat het iedereens individuele taak is om diens emoties te beheren en dat als iemand je boos maakt, het jouw taak is om dit te navigeren. En in zekere zin hebben we natuurlijk allemaal wel een verantwoordelijkheid over onze eigen emoties, maar dat betekent niet dat we hoeven te doen alsof we geen effect op elkaar hebben. Mensen zijn sociale wezens, we leven in een samenleving omdat we niet solitair gebouwd zijn. We leven in een complex netwerk van emoties, acties en relaties die effect op elkaar hebben. We zijn binnen dit netwerk niet alleen verantwoordelijk voor onszelf, maar ook voor de effecten die we op anderen hebben.

In het nummer Love me, I’m a liberal, dat van tijd tot tijd wordt geupdate om de huidige tijd te reflecteren, wordt deze mentaliteit schrijnend in beeld gebracht. 

“I'll do anything to save our schools

If my taxes ain't too much more

And I love Blacks and Gays and Latinos

As long as they don't move next door

So, love me, love me, love me

I'm a liberal”

-”Love me, I’m a liberal”, Jello Biafra, 1994

Ik denk dat we dit verlangen om moreel goed geacht te worden, zonder daarvoor ook maar enig offer te willen maken, veel voorkomend is in onze huidige tijdsgeest. Daarmee spreek ik niet eens altijd over een materieel offer, maar vaak ook een gevoel van discomfort dat ervaren moet worden om er weer wijzer uit te komen. Dit manifesteert zich vaak in het idee dat we “te ver” gaan, waarbij “te ver” vaak het punt is dat de algemene burger een mild gevoel van ongemak of verwarring ervaart.

“Homo’s mogen er natuurlijk wel zijn, maar dan moeten ze zich wel een beetje normaal gedragen.” en soort gelijke uitspraken heb je vast wel vaker gehoord. In andere woorden, “Ik wil graag het moreel correcte ding uitdragen, maar laat mij er alsjeblieft niets voor in hoeven te leveren.” Hiermee verraad menig mens diens eigen comfort belangrijker te vinden dan de onderdrukking die vele bevolkingsgroepen ervaren. “Ik snap wel dat ze protesteren, maar moeten ze zo in de weg zitten?” Het ongemak dat ze in die situatie ervaren is doorgaans minuscuul in verhouding tot de realiteit van de situatie waartegen wordt geprotesteerd.

We leven in een tijd dat de meeste mensen goed willen zijn. Dus ze proberen vaak om het correcte ding te zeggen. Daardoor is het soms makkelijk om te denken dat we in een wereld leven waar veel problemen uit het verleden niet bestaan. Maar dit is als een huisbaas die over schimmel heen verft om zichzelf wat geld te besparen. Elke dag zeggen mensen dingen die hun diepere blik op de wereld verraden. Dingen die aantonen welke denkpatronen zich verschuilen onder de façade van correcte uitspraken.

Om voortgang te blijven maken moeten we naar elkaar blijven luisteren en van elkaar leren. Dit kan alleen als we open staan voor onze eigen tekortkomingen, zonder onszelf daarin als slachtoffer te centreren. Als we de schade van onze acties onder ogen leren komen, kunnen we ze beter afstellen op onze intenties, maar als iemand zich enkel in de façade van goedheid wilt hullen zonder daarbij het ongemak van diens tekortkomingen te ervaren, dan is er niets dat je zo’n iemand bij kan brengen.